א.
בסיום פרשת סוטה זאגט דער פסוק 1
"ואם לא נטמאה האשה וטהורה היא ונקתה ונזרעה זרע".
די ווערטער "ונזרעה זרע" טייטשט רש״י
(נאכדעם ווי ער איז מפרש "ונקתה — ממים המאררים כו"/ כדלקמן סעיף ג)
"אם היתה יולדת בצער תלד בריוח אם היתה יולדת שחורים יולדת לבנים".
איז לכאורה תמוה: דער מקור פון דעם פירוש איז אין ספרי 2 ,
גמרא
(מם׳ סוטה 3 )
ותוספתא 4
(ועד״ז 5
— אין ירושלמי 6
און תנחומאי)
— און אין די אלע ערטער ברענגעו זיד נאך עניני ברכה — "נקבות יולדת זכרים קצרים יולדת ארוכים"
(און אין עטלעכע ערטער
(אויך 8 )
— "אחד יולדת שנים" 9 ,
"יולדת לשתי שנים יולדת בכל שנה" 10 ).
פארוואם איז רש״י משנה 11
פון די אלע ערטער און קלייבט אוים צוויי ענינים 12
— ״אם היתה יולדת בצער תלד בריוח ..
שחורים יולדת לבנים" 13 ?
!
[ולהוסיף ולהעיר — אז אויר דער רמב״ם 14
ברענגט בלויז צוויי פון די
ענינים
(אבער ניט די זעלבע צוויי וואם רש״י ברענגט,.
נאר)
"שאם היתה יולדת בצער תלד בריוח הי׳ דרכה לילד נקבות תלד זכרים" 15 ].
דארף מען.
זאגן,
אז ע״ד הפשט — ענינו של פרש״י על התורה
(אני לא באתי אלא לפשוטו של מקרא 16 )
— קען מען מדייק זיין פון פסוק נאר די צוויי ברכות,
וואס ער ברענגט.
ב.
וועט מען דאם פארשטיין בהקדם התמי׳:
דער פירוש הפשוט פון "ונזרעה זרע" איז — אז אויב "טהורה היא" וועט זי
(ניט נאר ניט האבן דעם עונש פון "צבתה בטנה ונפלה ירכה" 17, ,
נאר זי וועט)
האבן קינדער.
און אזוי לערנען טאקע כמה פשטנים 18 ,
אז ״יתן״ לה השם זרע בשכר הקלון שאירע לה".
ווי קומט עם,
אז רש״י — וואס ענינו איז לפרש פשוטו של מקרא,
כנ״ל — טייטשט ״ונזרעה זרע״
(ניט — אז זי
וועט האבן קינדער 20 ,
נארץ אז "תלד בריות ..
יולדת לבנים"?
אין גמרא 21
(וספרי 22 )
ברענגט זיר א פלוגתא צווישן ר׳ עקיבא ור׳ ישמעאל: ר׳ עקיבא זאגט "ונקתה ונזרעה זרע שאם היתה עקרה נפקדת",
זאגט אויף דעם ר׳ ישמעאל "אם כן יסתרו כל העקרות ויפקדו כו׳ א״כ מה ת״ל ונקתה ונזרעה זרע שאם היתה יולדתי בצער וכו"׳.
זאגן מפרשים 23 ,
אז רש״י לערנט ניט ווי רע״ק "שאם היתה עקרה נפקדת" מצד דער קשיא פון ר׳ ישמעאל "אם כן יסתרו כל העקרות ויפקדו",
און דערפאר נעמט ער אן דעם פירוש פון ר׳ ישמעאל..
אבער לכאורה איז א דוחק
(גדול)
צו זאגן אז דאס איז טעמו של רש״י
(וואם ער נעמט אן דעם פירוש פון ר׳ ישמעאל)
— ווארום:
א)
די שאלה "אם כן יסתרו כל העקרות ויפקדו" איז ניט אזוי שווער
(עכ״פ — אין דרך הפשט),
ווייל:
(א)
סתירה אליין איז ניט מספיק אז זי זאל נפקד ווערן,
נאר עם מוז זיין דוקא לאחרי קינוי הבעל 24 .
(ב)
ובעצם הענין — וואס איז דער גרויםער ״געװאלד״ אויב אן
אשה כשרה,
אן עקרה
(אד ער אפילו מער ווי איין עקרה)
וועט דאס טאן 25
בכדי צו נפקד ווערן בזרעא חייא וקיימא?
ב)
לאידך: די זעלבע שאלה קען מען פרעגו אריח ר׳ ישמעאל
(ווי תוס׳ 26
פרעגט און בלייבט ביי א קשיא)
"יסתרו כל יולדות בצער וילדו בריוח"
(און ווי מפרשים זיינען אין דעם מפלפל).
ג)
די קשיא פון ר׳ ישמעאל איז "אם כן״ — דוקא אויף
(לויט)
פירוש ר׳ עקיבא "שאם היתה עקרה נפקדת",
ד.
ה.
אז די ברכה "ונזרעה זרע" איז געזאגט געווארן
(לויט רע״ק)
בשייכות צו אן עקרה — בעת אז די תמי׳ אויף פירש״י איז —
(התורה על הרוב תדבר)
פארוואס איז ער ניט מפרש אז "ונזרעה זרע" רעדט וועגן רוב נשים,
אן אשה הראוי׳ לילד 27
— אז אין שכר פון איר קלון "יתן לה השם זרע"
(וכמובן בפשטות,
אז אויר אן אשה וואם האט שוין קינדער,
איז
(נאך)
א קינד א ברכה הכי גדולה 28 ).
ג.
אויר דארח מען פארשטיין די התחלה פון לשון רש״י
(אויף "ונקתה"),
וז״ל "ונקתה,
ממיס המאררים ולא עוד אלא ונזרעה זרע אם היתה כו״׳ — דל־ כאורה: מאי קמ״ל אז ״ונקתה״ מײנט
"ממים המאררים"?
ס׳איז דאך מובן מאליו,
אז דאס איז דער פירוש הפשוט פון "ונקתה",
וכמפורש פריער אין דער שבועה וואם דער כהן איז איר משביע "ואם 29
לא שטית גו׳ הנקי ממי המרים המאררים האלה"!
דער רא״ם לערנט,
אז רש״י בא־ ווארנט דערמיט: מ׳זאל ניט מיינען אז ״ונקתה״ איז א הקדמה צו "ונזרעה זרע"
(ווי עם איז משמע פון פשטות לשון הפסוק,
אז "ונזרעה זרע" איז א תוצאה פון "ונקתה"),
און דער פשט פון פסוק איז "ונקתה מדברים המונעים הלידה ובזה ונזרעה זרע״ 30
— איז דאם רש״י שולל און זאגט,
אז ״ונקתה״ מײנט "מהמים המאררים שהוא ענין הצלתה מצביית הבטן ומנפילת הירך" און "ונזרעה זרע עניין לעצמו".
אבער לכאורה צ״ע בזה:
א)
ווי פאסט דער לשון ״ונקתה״ אויף "דברים המונעים הלידה"
(וועלכע זי האט געהאט פון פריער)?
דער פסוק האט געדארפט זאגן ״ונרפאה״ וכיו״ב.
ב)
ועוד ועיקר: ווי קען גאר זיין א קס״ד צו טייטשן "ונקתה מדברים המונעים הלידה״ — וואס לפ״ז וועט אויס־ קומען,
אז דאם וואס ס׳איז מפורש פריער בדברי הכהן
("הנקי ממי המרים המאררים האלה")
ווערט אפילו ניט דערמאנט וואו דער פסוק רעדט וועגן קיום הדבר בפועל!
עד״ז איז קשה לויט דעם תירוץ פון גו״א,
אז רש״י איז אויסן צו באווארע־ נען מ׳זאל ניט טייטשן ״ונקתה״ — ״מן העונש 31
כמו ונקה 32
האיש מעון״ —
ווארום וויבאלד דער פסוק זאגט בפירוש פריער "הנקי ממי המרים המא־ ררים האלה",
איז מהיכא תיתי לומר אז דער זעלבער לשון ״ונקתה״ בםױם הענין מיינט אן אנדער ענין
("מן העונש")?
ד.
וי״ל דעם ביאור בכל זה:
רש״י בפירושו קומט פארענטפערן א שאלה פשוטה אין פסוק: וויבאלד אז ביים משביע זיין די אשה ווערן אויסגע־ רעכנט אלע פרטים וועלכע וועלן גע־ שען בתוצאה פון שתיית "מים המא־ ררים״ — םײ ״אם לא שכב גו׳" און סיי אויב ״שטית תחת אישך״ 33
— איז ווי קומט עס אז דעדנאך,
ווען דער פסוק רעדט וועגן די תוצאות בפועל,
ווערט נתוסף א נייער ענין — "ונזרעה זרע" — וועלכער איז ניט פאראויסגעזאגט אין דער שבועה?
און — אויף צו באווארענען די שאלה איז רש״י מעתיק ״ונקתה״ און זאגט "ממים המאררים ולא עוד אלא ונזרעה זרע אם היתה יולדת כו״׳ — וואם דער־ מיט וויל רש״י מדגיש זיין,
אז מיט "ונזרעה זרע" מיינט ניט די תורה צו מוסיף זיין א שכר סתם וואם זי באקומט
(מצד דעם קלון וואם זי איז דורכגע־ גאנגען),
נאר דאס איז א תוצאה ופעולה פון די "מיס
(המאררים)
" גופא 34 .
דהיינו,
אז ניט נאר וואס די מים וועלן ניט פועל זיין קיין פורעניות
(עס וועט פון זיי בטל ווערן דער ״מאררים״),
נאר אדרבה — ״ולא עוד אלא״ — די מים וועלן נאך פועל זיין אן ענין של ברכה
(היפך דמאררים) 35 ,
"ונזרעה זרע" 36 .
און דערפאר לייגט צו רש״י "ונקתה,
ממים המארריס": דאס איז ניט
(אזוי)
אויף צו שולל זיין אן אנדער פירוש אין "ונקתה",
נאר אויף צו מדגיש זיין ווי דער "ונזרעה זרע" שלאח״ז איז א תוצאה פון די "מיס
(המאררים)
".
עפ״ז קומט אוים,
אז דער "ונזרעה זרע" איז א טייל
(והמשך)
פון דעם "ונקתה ממים המאררים".
איז במילא ניט קיין קשיא פארוואס דאס ווערט ניט גע־ זאגט פריער ביים משביע זיין די אשה — ווייל דער כהן זאגט דעם ענין נאר באופן כללי — "הנקי ממי המרים גו׳",
אין דערנאך איז דעי־ פסוק מפי־ט אז דער "הנקי ממי המרים" איז כולל אויך דעם פרט 37
פון "ונזרעה זרע".
ה.
ע״פ כל זה וועט מען אויך פאר־ שטיין פארוואם רש״י איז מפרש ״ונזרעה זרע״ — "אם היתה יולדת בצער תלד בריוח אם היתה יולדת שחורים יולדת לבנים":
וויבאלד לויט רש״י איז דער "ונזרעה זרע" א פעולה פון די "מים המאררים",
תמורת פעולתם ההפכית אויף דער "אם שטית",
איז מסתבר,
אז דער אופן פון דער פעולה לטובה איז בדוגמא צו אופן פעולתם להיפך:
כשם ווי ביי דער פעולה ההפכית וואלטן די "מים המאררים" איר ניט נאר "מחסר" געווען מן העולם
(כפרש״י 38
"המאררים,
המחסרים אותה מן העולם")
— נאר דוקא אין אן אופן פון צער און יסורים
(וצבתה בטנה ונפלה ירכה),
אזוי אויר די פעולה לברכה פון די ״מים״
(ביי ״לא שטית״)
— איז ניט נאר אז זי וועט האבן קינדער
("ונזרעה זרע"),
נאר דער אופן פון "ונזרעה זרע" איז להיפך פון צער: "אם היתה יולדת בצער תלד בריוח״ 39
; ועד״ז — "אם היתה יולדת שחורים יולדת לבנים״ — בניגוד צו דער "שחרות" הפנים 40
וואם עם ברענגען די יסורים פון "צבתה בטנה ונפלה ירכה" 41 .
משא״כ די אנדערע ענינים וואס חז״ל ברענגען — "נקבות יולדת זכרים קצרים יולדת ארוכים"
(ועד״ז "אחד יולדת שנים",
"יולדת לשתי שנים יולדת בכל שנה")
האבן ניט אין זיך קיין תכונות,
וועלכע האבן עפעם א שייכות ודוגמא צו דער פעולה
(ביי "שטית")
פון די מים המאררים.
ו.
דער ענין — אז דער "ונזרעה זרע" איז ניט סתם א שכר,
נאר א תוצאה פון די ״מים המאררים״ עצמם — איז אויך מתאים מיטן תוכן פנימי פון ענין הסוטה:
בתחלת הענין,
אויפן פסוק 42
״איש ..
כי תשטה אשתו" זאגן חז״ל 43
"אין אדם עובר עבירה אלא אם כן נכנס בו רוח שטות".
ד.
ה. 44
אז ענין הסוטה איז מרמז אויף דעם "רוח שטות" וועלכער גיט די אפשריות און איז גורם אז דער אדם זאל זיין אן "עובר עבירה".
וואם דאם איז דער ענין פון קינוי וסתירה בעבודה רוחנית,
אז א איד באהאלט זיר
(קערט זיר אס פון דעם אויבערשטן 45
(דער איש פון כנסת ישראל)
אע״פ אז דער "איש" האט מקנא געווען און אנגעזאגט
״אל תםתרי״,
״לא יהי׳ לך גו׳ על פני" 46 ,
און באהאלט זיך מיטן ״איש אחר״ — דעם יצר הרע.
און דער ענין פון "ונקתה ונזרעה זרע" ווייזט אויף דעם ענין התשובה.
דורך תשובה ווערט ער ניט נאר ריין
(״ונקתה״)
פון טומאת החטא,
נאר נאב־ מער — עם ווערט אויפגעטאן אן עילוי לגבי פריער,
כמאמר 48
: מקום שבעלי תשובה עומדין צדיקים גמורים אינם עומדין.
און דאם באווארנט רש״י
(אויך לויט׳ן תוכן פנימי),
אז דער ״ונזרעה זרע״ — די עלי׳ שעל ידי תשובה — איז ניט סתם א
(זייטיקער)
ענין,
נאר דאם נעמט זיף פון די "מים המאררים" גופא.
די עלי׳ איז פארבונדן דערמיט וואס די "מים המאררים" גופא איז מען מהפך לטוב,
אתהפכא 49
כו׳ וטעמין מרירו למיתקא 50 ,
זדונות נעשות לו כזכיות 51 .
און דאם איז דער טעם פנימי פאר־ וואס דער ענין פון "ונזרעה זרע" שטייט ערשט לבסוף הפרשה
(ווען עס קומט ארוים בפועל),
און ניט פריער,
אין דער שבועה וכו׳ — ווייל דער ענין,
אז דורך דער ירידה כו׳ אין חטא
("סוטה")
קומט ארוים דערנאך אן עלי׳ לגבי לפני החטא — קען ניט שטיין בגלוי לפני עשיית התשובה.
איידער דער איד טוט תשובה איז דאד האומר אחטא ואשוב אין מספיקין בידו לעשות תשובה 52 ,
מען טאר ניט טאן א חטא מיטן חשבון אז צוליב דעם וועט מען האבן דעם עילוי פון תשובה 53
;
דוקא לאחרי ווי ס׳איז פאראן די תשובה בפועל — דעמאלט ווערט נתגלה אז די כוונה פון דעם איז געווען 54 ,
אז עס זאל זיין
(ניט נאר דער ״ונקתה״ ווי קודם החטא,
נאר)
"ונזרעה זרע",
צו אויפטאן אן עלי׳ נעלית יותר,
ובריוח 55 ,
ולבנים 56 .
ו״ישראל עושין תשובה ומיד הן נגאלין״ 57
— אז תמורת דעם צער ויסורים פון חבלי משיח ווערט ריוח,
און אנ־ שטאט דער "שחרות" פון גלות
("הושחרו פניהם של ישראל כשולי קדירה" 58 )
ווערט "לבנים",
דער אור הגאולה.
און דער ״ריוח׳ ו״לבנים״ הויבט זיך אן נאד לפני הגאולה,
אין די לעצטע רגעים פון גלות 59
— כימי צאתך מארץ מצרים 60 ,
וואס נאד זייענדיק אין מצרים לפני הגאולה
איז בטל געווארן דער שעבוד 61
(צער),
און נאכמער "ולכל בני ישראל הי׳ אור במושבותם" 62
—
און מען גייט צו דער גאולה האמיתית והשלימה אין אן אופן פון "בשובה ונחח תושעון" 63 ,
ובמהרה בימינו ממש.
(משיחת ש״פ נשא תש״מ)