קרח א

א.

ס‘איז ידוע אַז די תורה איז תורה אחת,

די פיר אופנים פון פרד“ס שטעלן אַלע צוזאַמען אַ תורה אחת שלימה 1 .

און ווי דאָס איז מודגש אין לשון הזהר 2

בנוגע פנימיות התורה און נגלה דתורה אַז דאָס איז נשמתא און גופא,

ד.

ה.

אַז זיי זיינען אַ נשמה און גוף פון איין זאַך.

לפי“ז דאַרף מען פאַרשטיין בפרשתנו,

בנוגע צו מחלוקת קרח: אין פנימיות התורה 3

איז מבואר בארוכה דער גודל המעלה ומדריגה פון קרח 4

און דער תוכן נעלה פון זיין טענה,

ביז צום ביאור אַז זיין טעות איז געווען נאָר דאָס וואָס ער האָט געמאָנט אַזאַ סדר הנהגה

(אַז די לוים זאָלן ווערן כהנים)

וואָס וועט ערשט זיין לעת“ל,

משא“כ אינעם זמן פון „היום לעשותם“ קען אַזאַ הנהגה ניט זיין,

ווי ס‘איז מבואר בארוכה אין חסידות.

אָבער אין דרך הפשט,

פשוטו של מקרא,

לערנט מען דורכאויס וועגן דעם גודל הירידה והנפילה פון קרח‘ן,

און דעם גודל העונש פון קרח וכל עדתו פאַר זייער מחלוקת,

ווי מבואר בארוכה אין פשטות הכתובים און נאָכמער אין מפרשי התורה.

קיין שטאַרקע קשיא איז דאָס טאַקע ניט,

וואָרום כאָטש אַז תורה אחת היא -איז דאָך פאָרט יעדער חלק בתורה שייך צו אַן אַנדער

(עולם ו)

מדרי‘

(ע“ד ווי יעדער חלק אין תורה האָט זיינע ספּעציעלע 5

כללים).

בכ“ז פאָדערט זיך הסברה,

וואָרום וויבאַלד אַז די ד‘ חלקי התורה זיינען נגד די ד‘ עולמות 6

וואָס איין עולם ווערט נשתלשל פון דעם צווייטן,

דאַרף אויסקומען אַז אויך 7

אין חלק הפשט 8

דאַרף זיך אַרויסזאָגן

(אין אַ געוויסן פרט עכ“פ)

די מעלה פון קרח וטענתו,

ע“ד ווי דאָס איז

(בהרחבה)

אין חלק פון פנימיות התורה.

ב.

וועט מען דאָס פאַרשטיין בהקדים אייניקע שאלות ודיוקים - בפשוטם של כתובים.

א)

ווי האָבן די חמשים ומאתים איש מסכים געווען צו מקריב זיין קטורת,

ווי משה רבינו האָט זיי אויסגעפּרואווט 9 ?

זיי האָבן דאָך געוואוסט,

אַז „בו נשרפו נדב ואביהו“ 10 ,

און אַז אַ זר וואָס איז מקריב קטורת איז ער מתחייב בנפשו!

[און דאָס וואָס ס‘ווערט באַוואָרנט אין מדרש 10

און אין פרש“י 11

: „ולא טפשים היו שכך התרה בהם וקבלו עליהם לקרב,

אלא הם חטאו על נפשותם“ -דאַרף עס האָבן הסברה: וואָס האָט זיי געבראַכט צו אַזאַ חטא - צו מפקיר זיין זייער לעבן?]

ב)

עס שטייט 10

אין מדרש און אין פרש“י בנוגע צו דבור משה „זאת עשו קחו לכם מחתות“,

אַז משה האָט זיי מסביר געווען: „אנו אין לנו אלא ה‘ אחד כו‘ וכה“ג אחד ואתם ר“ן איש מבקשים כהונה גדולה אף אני רוצה בכך“ 12 .

איז שווער צו פאַרשטיין: די ר“ן איש שטייען אין אַ מחלוקת אויף דער כהונה גדולה פון אהרן און ווילן דאָס אַוועקנעמען פון אים - היינט ווי איז שייך אַז משה רבינו איז זיך כביכול משתתף דערין מיט זיי צוזאַמען,

זאָגנ‘דיק

(לו יהא - בדיבור בעלמא 13 )

„אף אני רוצה בכך“?

עוד זאת: צוליב וואָס האָט עס משה בכלל געדאַרפט מוסיף זיין -וואָס האָט דאָס געקענט פועל זיין אויף די ר“ן איש?

ג)

בכללות מחלוקת קרח צריך להבין:

דער אויבערשטער האָט צוגעזאָגט משה‘ן „וגם בך יאמינו לעולם“ 14

- איז ווי קומט דאָס בכלל אַז קרח זאָל קריגן אויף משה‘ן און ער וכל עדתו זאָלן ניט גלויבן אַז דאָס וואָס משה טוט איז ווייל „ה‘ שלחני“ 15

; ובפרט אַז די ר“נ איש זיינען ראשי סנהדראות,

נשיאי העדה?

ובפרט לויטן ביאור פון רמב“ם 16

(און מפרשי התורה 17 )

אַז דער ענין פון „בך יאמינו לעולם“ איז אַ תוצאה פון דעם וואָס „עינינו ראו ולא זר ואזנינו שמעו ולא אחר האש והקולות והלפידים והוא ניגש אל הערפל והקול מדבר אליו ואנו שומעים משה משה 18

לך אמור להן כך וכך“

- ביז אַז אויב עס קומט אַ „נביא ועשה אותות ומופתים גדולים ובקש להכחיש נבואתו של משה רבינו אין שומעין לו ואנו יודעין בביאור שאותן האותות בלט וכשוף הן.

לפי שנבואת משה רבינו אינה ע“פ האותות ..

אלא בעינינו ראינוה ובאזנינו שמענוה כמו ששמע 19

הוא“ -

וואָס דאָס רעדט מען בכל הדורות,

עאכו“כ ווען עס רעדט זיך וועגן יענעם דור גופא,

טאָ ווי קען עס זיין אַז נאָך דעם אַלעם איז געקומען קרח און

(ניט זייענדיק קיין נביא ובפרט - וואָס האָט באַוויזן אותות ומופתים)

האָט ער מיטגעצויגן אַ גאַנצע עדה אידן 20

צו כופר זיין במשה‘ן 21

אַלס דעם נביא ושליח ה‘ 22 ?

ג.

דער ביאור בזה: ווי ס‘איז מפורש אין פסוק,

איז כוונת

(מחלוקת)

קרח ועדתו געווען אַז עס זאָל בלייבן און זיין כהונה נאָר זיי אַלע זאָלן זיין כהנים

(גדולים)

- „ובקשתם גם כהונה“ 23 .

ועפ“ז י“ל אַז אין זיין קריגן אויף משה‘ן האָט קרח ניט געלייקנט אַז משה איז דער שליח ה‘ און אַז דאָס וואָס ער האָט געטאָן פריער

(כולל - כהונה)

קומט ניט פון אויבערשטן,

נאָר ער האָט געהאַלטן,

אַז אויף דאָס וואָס משה האָט געטאָן על פי הוי‘ קען מען מוסיף זיין,

אָדער מ‘קען ענדערן 24 .

על דרך ווי דורך תפלה ובקשה קען מען אויסבעטן אַז דער אויבערשטער זאָל פאַרבייטן און אַראָפּנעמען אַ גזר „דין“ וכיו“ב - און מ‘האָט דאָס שוין געזען אינעם אויפטו פון משה‘ס תפלה לאחרי חטא העגל,

און נאָכן חטא המרגלים וכיו“ב - עד“ז האָט קרח געהאַלטן,

אַז מען קען פועל זיין אַז דער אויבערשטער זאָל צונעמען די כהונה גדולה פון אהרן‘ען און דאָס איבערגעבן צו קרח‘ן *24

(ובפרט אַז ביי כהונה געפינט מען טאַקע אַז פריער איז עבודת הכהונה שייך געווען צו בכורות און דערנאָך

(ע“י חטא 25 )

האָט מען דאָס פון זיי צוגענומען און געגעבן צו שבט לוי,

אהרן ובניו 26 ).

ובפרט אַז ס‘איז דאָ אויף דעם אַ טעם: אהרן האָט געהאַט אַ געוויסע שייכות צום חטא העגל

(וואָס דער חטא איז דאָך די סיבה צוליב וועלכער מ‘האָט די כהונה איבערגעגעבן 27

צו די כהנים 28 ),

בעת אַז די לוים,

גאַנץ שבט לוי

(און קרח בכללם)

זיינען געווען אינגאַנצן ריין פון דעם חטא 29 ,

ואדרבא - „כל בני לוי“ האָבן מלחמה געהאַט מיט די וואָס „פרעה אהרן לשמצה“ 30

[און דאָס וואָס משה האָט אָנגענומען און געזאָגט אַז קרח וכל עדתו קומען קריגן אויף אים מיט דער טענה אַז „לא ה‘ שלחני“,

איז עס דערפאַר וואָס „והאיש משה עניו מאד מכל האדם אשר על פני האדמה“ 31 ,

האָט ער געהאַלטן אַז הבטחת ה‘ „וגם בך יאמינו לעולם“,

איז ניט נתקיים געוואָרן,

מצד וע“ד ווי יעקב אבינו האָט מורא געהאַט „שמא ..

נתלכלכתי בחטא“ 32 ,

כאָטש ער האָט געהאַט אַ הבטחה פון אויבערשטן].

ד.

עפ“ז איז מובן בנוגע צו די ר“ן איש אַז זיי האָבן ניט געמיינט צו קריגן אויף משה‘ן,

נאָר זיי האָבן געוואָלט זיין כהנים גדולים,

ווי רש“י איז עס מדגיש „ואתם ר“ן איש מבקשים כהונה גדולה“.

[וי“ל אַז קרח האָט געוואָלט זיין אַליין אַ כה“ג - במקום אהרן,

און די ר“ן איש האָבן געוואָלט אַלע זיין כהנים גדולים בנוסף אויף אהרן כה“ג 33 ].

וואָס איז געווען דער ענין התשוקה וואָס מבקשים כהונה גדולה - זיינען מדרשים

(און פרש“י)

מוסיף ומבאר,

אַז משה רבינו האָט געזאָגט „אף אני רוצה בכך“,

דער רצון זייערער זיין אַ כה“ג האָט משה אויך געהאַט 34

- עס איז אַ גוטע און אַ גאָר הויכע זאַך.

זייער רצון פאַר כהונה גדולה איז ניט געווען צוליב האָבן שררה אויף אידן,

נאָר היות אַז אַ כה“ג איז דאָך נבדל מכל ישראל,

קדש הקדשים 35 ,

ער איז שטענדיק „עומד לפני ה‘ לשרתו“,

האָבן זיי געוואָלט זיין קדה“ק - אין דער בחינה און מדרי‘ פון כה“ג 36 .

און משה רבינו האָט זיי געענטפערט און מבאר געווען,

אַז האָבן אַ רצון צו זיין אַ כה“ג איז אַ גוטע זאַך,

און „אף אני רוצה בכך“,

אָבער בפועל - קען זיין נאָר „כהן גדול אחד“.

ה.

ביי זיי איז אָבער דער רצון געווען אַזוי שטאַרק ביז זיי האָבן מסכים געווען צו מקריב זיין קטורת וויסנדיק די התראה פון משה‘ן אַז „כולם אובדים“; זיי זיינען גרייט געווען אויף דעם אַבּי לפי שעה טאָן די עבודה קדושה לעמוד לשרת לפני ה‘ און דורכדעם זיין בקרבתם לפני ה‘,

בדוגמת נדב ואביהו 36 .

(וע“ד הביאור בנוגע די כה“ג בימי בית שני,

וואָס „כל אחד ואחד לא הוציא שנתו“ 37

און אעפ“כ האָבן זיי זיך משתדל געווען „היו נוטלים

(כהונה גדולה)

בדמים“ 38 .

דלכאורה תמוה: וויבאַלד אַז זיי האָבן געזען ווי דער פריערדיקער כה“ג האָט ניט מוציא שנתו געווען,

און וויסנדיק באַ זיך מדריגתו אַז אויך ער איז ניט ראוי לזה - ווי קומט דאָס אַז זיי האָבן זיך נאָך אַלץ געשטופּט אויף ווערן כה“ג?

נאָר דער ביאור אין דעם איז,

אַז מצד גודל רצונם ותשוקתם צו קענען אַריינגיין אין קודש הקדשים

(ביוהכ“פ)

וואו די שכינה איז שורה באופן גלוי,

איז ביי זיי געווען אַלץ כדאי,

אפילו אַז צוליב דעם וועט ער ניט מוציא שנתו זיין).

ו.

עפ“ז איז מובן ווי אויך אין פשש“מ דריקט זיך אויס אַ מעלה ועילוי אין מחלוקת קרח ועדתו,

וואָרום כנ“ל,

די סיבת וענין המחלוקת זייערע איז געווען מצד דעם רצון צו זיין כה“ג און קדוש לאלוקיו,

קה“ק.

פון וואַנען איז געקומען צו קרח ועדתו דער רצון צו זיין כהנים גדולים - איז דאָס מודגש בדבריו 39

„כי כל העדה כולם קדושים ובתוכם ה‘ ומדוע תתנשאו גו‘“,

ווי ער טייטשט אין

(תנחומא 40

און)

פרש“י 41

אַז „כל העדה כולם קדושים כולם שמעו דברים בסיני מפי הגבורה“ „ומדוע תתנשאו כו‘ לא הי‘ לך לברר לאחיך כהונה 42

לא אתם לבדכם שמעתם בסיני אנכי ה‘ אלקיך כל העדה שמעו“:

ביי מ“ת האָט דער אויבערשטער געזאָגט 43

„ואתם תהיו לי ממלכת כהנים וגוי קדוש“,

שטייט אין בעה“ט 44

אַז בסיני בשעת מ“ת איז יעדער איד געוואָרן אין דער מדריגה פון כה“ג.

און וויבאַלד אַז בעצם איז דאָס שייך צו יעדן אידן,

ס‘איז נאָר וואָס גרם החטא 45 ,

דעריבער האָט דאָס אַרויסגערופן ביי קרח ועדתו דעם רצון פון „כהונה גדולה“ 46 .

ז.

ועפי“ז יומתק וואָס דער נאָמען פון סדרה ווי עס ווערט אָנגערופן במנהג ישראל

(וואָס תורה היא 47 )

איז ניט „ויקח“,

אָדער „ויקח קרח“ 48 ,

וואָס מיינט ווי דער תרגום טייטשט „ואתפלג קרח“,

און - בלשון רש“י „לקח עצמו לצד אחד להיות נחלק מתוך העדה לעורר על הכהונה כו‘“,

נאָר דער וואָרט „קרח“ אַליין 49 .

וואָס אין דעם איז ניט דערמאָנט

(מרומז)

חטא שלו,

זיין מחלוקת אויף משה‘ן ולעורר על הכהונה.

ווייל *49

די הוראה וואָס מ‘דאַרף אַרויסנעמען פון

(פרשת)

קרח,

איז ניט נאָר די שלילה - „ולא יהי‘ כקרח וכעדתו“ 50

- נאָר אויך אַן ענין חיובי.

אָט דער רצון וואָס עס איז געווען באַ קרח‘ן ור“נ איש און באַ משה‘ן דאַרף זיין באַ יעדן אידן 51 .

ואדרבה דאָס איז אַ באַווייז אַז „שמעו דברים בסיני מפי הגבורה ..

אנכי ה‘ אלקיך“ - „הוי‘“ איז געוואָרן „אלקיך“,

זיין כח און זיין חיות 52 .

עס טאָר אָבער ניט זיין דער בפועל דער „ויקח

(קרח)

“,

פירן אַ מחלוקת און מעורר זיין על הכהונה,

אויף דעם כה“ג וואָס דער אויבערשטער האָט באַשטימט דורך משה‘ן,

און וועלן בפועל זיין דער כה“ג,

וואָרום ס‘איז דאָ נאָר „כה“ג אחד“,

דער וואָס דער אויבערשטער האָט בוחר געווען.

דער רצון דערצו דאַרף אָבער בלייבן - „רוצה בכך“.

ח.

לכאורה קען מען פרעגן אויף דעם: בנוגע צום שבט לוי וואָס „הובדל לעבוד את ה‘ לשרתו ולהורות דרכיו הישרים ומשפטיו הצדיקים לרבים כו‘ לפיכך הובדלו מדרכי העולם כו‘ אלא הם חיל השם כו‘“ 53

זאָגט דער רמב“ם 54

: „ולא שבט לוי בלבד אלא כל איש ואיש כו‘ אשר נדבה רוחו אותו והבינו מדעו להבדל לעמוד לפני ה‘ לשרתו ולעובדו לדעה את ה‘ כו‘ ופרק מעל צוארו עול החשבונות הרבים אשר בקשו בני האדם הרי זה נתקדש קדש קדשים כו‘“.

זעט מען אַז בעבודה

(רוחנית)

איז יעדער איינער שייך צו עבודת שבט לוי „לעמוד לפני ה‘ לשרתו כו‘“.

און ער ווערט „נתקדש קד“ק“,

לפ“ז דאַרף אויך זיין אַזוי לגבי עבודת כה“ג,

אַז די עבודה הרוחנית פון כה“ג דאַרף זיין שייך צו יעדן איינעם 55 .

איז פאַרוואָס זאָל מען זאָגן אַז עס דאַרף בלויז זיין דער „רוצה בכך“,

אָבער בפועל איז משמע אַז אויך ברוחניות איז נאָר כה“ג אחד?

וועט מען דאָס פאַרשטיין בהקדם דלפי הנ“ל זעט מען דאָ אַ פאַרקערטן ענין אין דער עבודה פון שבט לוי און פון כה“ג: בנוגע שבט לוי זאָגט דער רמב“ם „כל איש ואיש כו‘ אשר נדבה רוחו אותו“,

ווערט ער במדריגת שבט לוי 56 ,

ער זאָגט אָבער ניט אַז יעדער איינער דאַרף וועלן און זיך משתדל זיין אויף צו זיין אין דער בחי‘ ומדרי‘ פון לוי; בנוגע לכה“ג אָבער איז,

ע“פ הנ“ל,

דאַרף יעדער איד זיין „רוצה בכך“.

ט.

איז דער ביאור בזה: אין עבודת ה‘ זיינען דאָ דריי כללות‘דיקע בחי‘ -מצות; תורה; און מסירת נפש.

א)

מצות 57

זיינען נתלבש געוואָרן אין דברים גשמיים,

ציצית בצמר גשמי תפילין בקלף גשמי וכו‘; וואָס דאָס איז די עבודה אין און מיט עניני העולם,

צו מברר ומזכך זיין די דברים גשמיים און מאַכן פון וועלט אַ כלי לאלקות.

ב)

תורה איז העכער פון

(התלבשות 58

אין)

וועלט,

און אפילו נאָך דעם וואָס „נסעה וירדה בסתר המדריגות וכו‘ ומחשבה דבור ומעשה תפיסא בהן“ 59 ,

איז דער חושך פון וועלט ניט מעלים אויף תורה 60 ,

ווי דער דין 61

„אין דברי תורה מקבלין טומאה“ 62

- וואָס דאָס ברענגט ארויס בעבודת האדם,

די פרישות און הבדלה פון עניני העולם.

ג)

מסירת נפש איז העכער ע“פ תורה 63

פון דער מדה והגבלה פון תורה 64

ומצות.

ענינה איז דער יחוד ודביקות מיט אלקות 65

למעלה ממדידה והגבלה.

יו“ד.

די דריי עבודות הנ“ל זיינען בכללות די דריי מדריגות כלליות וואָס זיינען דאָ ביי אידן:

א)

רוב בני ישראל איז עבודתם אין אַן אופן פון „הנהג בהם מנהג דרך ארץ“ 66 .

אָנהויבנדיק פון די וואָס זיינען זיך עוסק במלאכה כפשוטה,

אדם חורש אדם זורע 67 ,

און

(אויך)

דאָרטן איז מען מקיים די מצוות.

ביז צו דער עבודה פון יעדער אידן וואָס איז זיך עוסק אין כל מעשיך יהיו לשם שמים 68

און בכל דרכיך דעהו 69

- מארי עובדין טבין 70 .

ב)

די עבודה פון שבט לוי,

וואָס „הובדל לעבוד את ה‘ לשרתו להורות דרכיו הישרים ומשפטיו הצדיקים לרבים שנאמר יורו משפטיך ליעקב ותורתך לישראל לפיכך הובדלו מדרכי העולם כו‘“ 53

- וואָס דאָס איז

(בכלל)

די מדריגה פון מארי 70

תורה 71 .

ג)

די עבודה פון אַ כהן ובפרט פון -כהן גדול 72 ,

וואָס טאָר ניט אַרויסגיין פון ירושלים 73

- יראה שלם 74 ,

וואָס שלימות היראה איז די עבודה פון מסנ“פ.

און נאָכמער: ומן המקדש לא יצא 75 .

ענינו איז שטיין אין אַ שטענדיקער פאַראייניקונג און התחברות מיטן אויבערשטן,

ביז דער עבודה המיוחדה לכה“ג,

די כניסה ביוהכ“פ אחת 76

בשנה אין קדש הקדשים,

וואָס דאָס איז בגילוי די תנועה וענין פון מסנ“פ - יחידה לייחדך 77 .

יא.

עפ“ז יש לבאר די צוויי קצוות הנ“ל בנוגע די עבודות פון שבט לוי און כה“ג,

וואָס פון איין זייט איז די עבודה פון לוי שייך בפועל צו יעדן איינעם אַלס הנהגה תמידית,

משא“כ די עבודה פון כה“ג דאַרף זיין נאָר „רוצה בכך“; לאידך איז די עבודת הלוי ניט קיין חיוב והכרח אויף יעדערן סיידן אויב „נדבה רוחו“,

אַנדערש איז די עבודה פון כה“ג וואָס ביי יעדן איינעם דאַרף זיין „רוצה בכך“:

אין דער עבודה פון אידן זייענדיק בעוה“ז,

זיינען דאָ די צוויי אופנים הנ“ל: די עבודת האדם עם עצמו,

די עבודה אין וועלט.

בכללות איז דאָס דער חילוק פון מארי תורה און מארי עובדין טבין 70 .

וואָס דער עיקר העבודה און הוראה פאַר יעדער אידן איז דער עסק בקיום המצות 78 ,

ווייל דורכדעם ווערט אויפגעטאָן אַ דירה בתחתונים 79 .

אָבער דער וואָס „נדבה רוחו“ קען באַ אים זיין אויך דער עיקר עבודה באופן פון מארי תורה,

מובדל לגמרי פון עניני העולם.

די עבודה פון כה“ג,

דביקות והתקשרות בה‘ באופן פון מס“נ איז ניט קיין סדר קבוע לכאו“א בכל יום 80

בעבודת ה‘,

ער דאַרף אָבער זיין „רוצה בכך“.

ביי ביידע עבודות דאַרף באַ אים זיין דער רצון אויף צו זיין דבוק און מקושר לאלקות במסנ“פ 81 .

נאָר היות אַז די כוונה ורצון העצמות איז אַז עס זאָל זיין אַ נשמה בגוף בעוה“ז און דאָרטן מקיים זיין רצון ה‘,

איז ער עובד עבודתו למטה,

אין איינעם פון די צוויי אופנים הנ“ל,

אין עיקר העבודה בענינים גשמיים בקיום המצות,

מאַכן די וועלט פאַר אַ דירה לו ית‘,

אָדער עכ“פ ווי דער מיעוט בני אדם,

מארי תורה,

אָפּגעשיידט פון ענינים גשמים.

און דוקא בשעת עס איז דאָ דער „רוצה בכך“,

אַז זייער רצון ותשוקה איז צו זיין דבוק לאלקות,

דערמיט טוט מען אויף בשלימות אין יעדערער פון די ביידע עבודות,

וואָרום ניט וועלט מצ“ע איז באַ אים אַ תכלית בפ“ע,

און ניט די פרישות פון וועלט איז באַ אים אַ תכלית בפ“ע,

און במקום שרצונו של אדם שם הוא נמצא 82 ,

און אין יעדער עבודה איז רצונו ומחשבתו - דביקות באלקות 83 .

און דעמאָלט איז מען זוכה אַז עס ווערט בפועל דער גילוי דלעתיד,

ווען עס וועט מקוים ווערן אַז די לוים וועלן זיין כהנים 84 ,

און נאָכמער,

יעדער איד וועט זיין במדרי‘ כה“ג,

ווי ער זאָגט אין בעה“ט 85 ,

אַז „לעת“ל תחזור להם

(דער ענין פון כהונה גדולה)

שנאמר 86

ואתם כהני ה‘ תקראו“,

אין דער גאולה האמיתית והשלימה ע“י משיח צדקנו,

ווען עס וועלן זיין משה ואהרן עמהם 87 .

(משיחת ש“פ קרח תשל“ג,

תשל“ד)